اگر دانشجوی دریایی یا کارشناس دریایی و بندری هستید، یا در حوزه کشتیرانی و تجارت دریایی فعالیت میکنید، باید بدانید که مقررات بینالمللی دریایی چطور ساخته میشوند. در این مطلب با مراحل تصمیمگیری و تصویب مقررات در IMO و انواع اسناد رسمی آن آشنا میشوید؛ دانشی که به شما کمک میکند قوانین بینالمللی دریایی را بهتر درک کرده و در کار حرفهایتان بهدرستی از آنها استفاده کنید.
پیشنهاد میکنیم اگر هنوز مطالب قبلی ما را درباره ساختار سازمان IMO و کمیتههای اصلی و فرعی IMO نخواندهاید، حتماً قبل از ادامه این متن نگاهی بیندازید.
چرا شناخت فرآیند قانونگذاری در IMO مهم است؟
در صنعت دریانوردی، قوانین و مقررات نقش حیاتی دارند. بدون مقررات بینالمللی، هر کشور میتوانست استانداردهای خودش را اعمال کند و نتیجه آن آشفتگی در ایمنی، ناوبری و حفاظت محیط زیست بود. IMO با ایجاد یک سازوکار جهانی، کاری میکند که قوانین یکپارچه، شفاف و قابلاجرا باشند.
بنابراین، شناخت فرآیند قانونگذاری در IMO برای:
- دانشجویان (برای فهم بهتر منابع درسی و آزمونها)،
- کارشناسان بندری (برای تطبیق عملیات با مقررات)،
- شرکتهای کشتیرانی (برای رعایت الزامات ایمنی و زیستمحیطی)
ضروری است.
گامهای تصمیمگیری و تصویب مقررات در IMO
۱. پیشنهاد اولیه (Proposal)
معمولاً کشورهای عضو (Member States) یا کمیتههای فرعی پیشنهادهایی برای اصلاح یا تدوین یک مقرره جدید ارائه میدهند. این پیشنهاد در دستور کار قرار میگیرد و برای بررسیهای اولیه به کمیتههای مرتبط ارجاع میشود.
۲. بررسی در کمیتههای فرعی (Sub-Committees)
کمیتههای فرعی IMO (مانند SDC یا PPR) وظیفه دارند متن پیشنهادی را از نظر فنی و اجرایی بررسی کنند. آنها گزارشها و توصیههای خود را به کمیتههای اصلی ارائه میدهند.
۳. تصویب در کمیتههای اصلی
کمیتههای اصلی (مثل MSC یا MEPC) پیشنهادها را بررسی کرده و در صورت توافق، پیشنویس سند نهایی را تصویب میکنند. این مرحله اهمیت بالایی دارد چون کمیتههای اصلی بالاترین مرجع تخصصی در IMO محسوب میشوند.
۴. تأیید نهایی در مجمع (Assembly) یا شورا (Council)
برای اسناد مهم (مانند کنوانسیونها یا اصلاحیههای اصلی)، متن باید در مجمع عمومی IMO که هر دو سال یک بار برگزار میشود، تصویب شود. در موارد دیگر، مصوبات کمیتههای اصلی یا شورا کفایت میکند.
۵. ابلاغ و لازمالاجرا شدن
پس از تصویب، اسناد IMO به کشورهای عضو ابلاغ میشوند. کشورهای عضو باید آنها را در قوانین داخلی خود پیادهسازی کنند. در مورد کنوانسیونها، اسناد زمانی لازمالاجرا میشوند که حداقل تعداد معینی از کشورها آن را امضا و تصویب کنند.
انواع اسناد در IMO
📝 کنوانسیونها (Conventions)
- ماهیت: اسناد الزامآور
- مثالها: SOLAS (ایمنی جان در دریا)، MARPOL (حفاظت از محیط زیست دریایی)، STCW (استاندارد آموزش و صدور گواهینامهها)
- ویژگی: برای لازمالاجرا شدن نیاز به پذیرش توسط کشورهای عضو دارند.
🧩 پروتکلها (Protocols)
- ماهیت: اصلاحیههای اساسی یا تکمیلی برای کنوانسیونها
- مثال: پروتکل ۱۹۷۸ کنوانسیون SOLAS
📕 کدها (Codes)
- ماهیت: مجموعههای تخصصی فنی؛ برخی الزامآور و برخی توصیهای
- مثالها: ISM Code (مدیریت ایمنی)، IBC Code (حمل مواد شیمیایی در کشتیها)
📜 قطعنامهها (Resolutions)
- ماهیت: مصوبات رسمی IMO
- کاربرد: اغلب شامل توصیهها یا دستورالعملهای اجرایی هستند و به کشورهای عضو اعلام میشوند.
📢 اطلاعیهها (Circulars)
- ماهیت: ابلاغیهها و بخشنامههای سریع
- کاربرد: توضیح اصلاحیهها، هشدارها یا دستورالعملهای فوری
📗 راهنماها (Guidelines)
- ماهیت: توصیهای و غیرالزامآور
- کاربرد: کمک به اجرای بهتر کنوانسیونها و کدها
چالشها و اهمیت اجرایی شدن مقررات
- تفاوت سطح توسعهیافتگی کشورها: برخی کشورها امکانات لازم برای اجرای سریع مقررات را ندارند.
- پیچیدگی فنی اسناد: نیاز به آموزش و ظرفیتسازی دارد.
- نقش نظارتی IMO: کمیته III بر اجرای صحیح اسناد نظارت میکند.
نکات کلیدی برای دانشجویان و کارشناسان
- همیشه تفاوت بین سند الزامآور (مانند کنوانسیون) و سند توصیهای (مانند Guideline) را بدانید.
- Circularها منبع خوبی برای آخرین تغییرات مقررات هستند.
- آشنایی با پروتکلها و کدها برای امتحانات و کارهای اجرایی ضروری است.
- در سایت IMO میتوانید به پایگاه داده اسناد دسترسی داشته باشید.
Circular بیشتر برای اطلاعرسانی و اقدامات فوری است، در حالی که Resolution یک مصوبه رسمی است که میتواند توصیهای یا اجرایی باشد.
خیر. برخی مانند ISM Code الزامآورند، اما برخی دیگر توصیهای باقی میمانند.
پس از تصویب در IMO، باید توسط تعداد معینی از کشورها امضا و تصویب شوند تا لازمالاجرا گردند.
کمیته فرعی III (Implementation of IMO Instruments) مسئول نظارت بر اجرای صحیح مقررات است.
به دلیل محدودیتهای فنی، اقتصادی یا اداری در تطبیق قوانین داخلی با مقررات بینالمللی.
شناخت فرآیند تصمیمگیری و تصویب مقررات در سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) فقط یک موضوع تخصصی نیست؛ بلکه ابزاری کلیدی برای فعالان صنعت دریایی، بندری و کشتیرانی است تا بتوانند بهتر برنامهریزی کنند، با تغییرات بینالمللی هماهنگ شوند و جایگاه خود را در بازار جهانی حفظ کنند.
اگر شما هم به دنبال درک عمیقتر مقررات بینالمللی دریایی، یا استفاده از آخرین راهنماها، کنوانسیونها و آییننامههای IMO هستید، همین حالا به بخش مقالات تخصصی ما درباره IMO سر بزنید و دانش خود را یک گام جلوتر ببرید.
همچنین میتوانید با دنبال کردن مطالب بعدی، از تازهترین تحولات و تصمیمات کمیتههای IMO آگاه شوید و در مسیر حرفهای خود، همیشه جلوتر از رقبا باشید.
